आपल्या देशात देशभर शिल्पकला कमी अधिक प्रमाणात पाहावयास मिळते. चौसष्ट कलांची महती आपल्याला नेहमीच सांगितली जाते. शिल्पकलेमधे राजकीय,सांस्कृतिक,सामाजिक असे संदर्भ डोकावताना दिसतात. शिल्पकथेच्या निर्मितीमागील नेमकेपणानं कारण हेच आहे, असे काही मला सांगता येत नसले तरी शिल्पकलेची सुरुवात धर्मप्रसारासाठी झालेली असावी असे वाटते. कारागिरांनी निर्जीव कातळांमध्ये जीव ओतलेला दिसतो आणि त्या दगडांमधून निर्माण झालेल्या सुंदर-सुंदर शिल्पकथा-कल्पनामधून आपण हरखून जात असतो. साधारणतः वेगवेगळ्या शिल्पकलेतून जसे, बौद्ध, जैन,हिंदू अशा शिल्पकलांमधून धर्मांची धर्ममूल्य या शैलशिल्पातून समाजापुढे मांडली गेलेली दिसतात. आपापल्या ठिकाणी सर्वच कला सुंदर आहेत. पण, चित्र, शिल्प, नृत्य या कलांचे आपले एक वेगळे स्थान आहे.
हे सर्व सांगण्याचे कारण असे की, आमच्या औरंगाबादपासून जवळ असलेल्या जगप्रसिद्ध अशा वेरूळ येथील शिल्पांबद्दल कितीतरी लिहिले गेले आहे. वाचलेही गेले असेल. मीही अनेकदा तिथे गेलो आहे. प्रत्येकवेळेस काहीतरी नवीनच माहिती मिळते. पण मिळालेली माहिती जगरहाटीच्या धांदलीत विसरूनही जातो. असे असले तरी पुन:प्रत्ययाचा जो काही आनंद असतो तो वेगळाच असतो. असेच एका आंतरजालीय मित्राबरोबर पुन्हा लेणी पाहण्यासाठी गेलो तेव्हा खूप छायाचित्रे काढलीत. काही आवडली. काही छायाचित्रे काढायची राहूनही गेली. प्रत्येक शिल्पामागे काही कथा आहेत.
मी काही लेण्यांमधील सर्वच शिल्पांचा परिचय किंवा प्रत्येक शिल्पकथांमागील कथा सांगणार नाही. पण, काहीतरी वेगळं वाटलं म्हणून ज्या शिल्पकथेमागची कथा सांगावी वाटली त्याची कथा सांगण्याचा मोह आवरत नाही. तर, वेरूळच्या लेण्यांमधे भगवान शिव शंकराचा सुळसुळाट आहे. पाहावे तिथे शंकर भगवान दिसतात. ‘रामेश्वर लेणे’ नावाची एक लेणी आहे. [लेणी क्रमांक २१] इथे शिवपार्वती चौसरचा खेळ खेळताना दिसतात शिवपार्वतींचा खेळ पाहण्यासाठी त्यांचा नेहमीचा लवाजमा दिसतो आहे. शिवाने एका हातात सोंगट्या धरलेल्या असाव्यात तर दुस-या हाताने त्यांनी पार्वतीच्या अंगावरील वस्त्र पकडलेले आहे. . एक हात उंच करून तो पार्वतीला म्हणतो आहे, अजून एक डाव खेळू या. इथे पार्वती वैतागलेली दिसते. अर्थात हे वैतागणं शिल्पातून स्पष्ट होत नसले तरी अंदाज करायला काय हरकत आहे. असो, तर वैतागण्याचे कारण शिव तिला काही खेळात जिंकू देत नाही. एक तर काही हात चलाखी करून शिव डाव जिंकत असावे. अर्थात याच लेणीमधे देखरेखीसाठी असलेल्या महिलेने माहिती सांगतांना, या खेळात इथे पार्वती जिंकलेली आहे. आणि हा पराभव सहन न झाल्यामुळे शिव पार्वतीला एक डाव खेळ म्हणून हट्ट धरत आहेत. आणि त्या डावात शिव ‘नंदी’ हरला असावा. डावात जिंकलेल्या नंदीला पार्वतीकडचे गण ओढत आहे. कोणी शिंगे ओढत आहे. कोणी शेपटीला चावत आहे. असा त्या बिचा-या नंदीचा छळ चालू आहे. शिव पार्वतीचा हा खेळ चाललेला असताना पंच म्हणून भासावा असा कोणीतरी मध्यभागी बसलेला दिसतोय. बाजूला उभे असलेले द्वारपाल आणि इतर मंडळी दिसतात. बाकी, पार्वतीच्या शिल्पात कारागिराने सौंदर्य रेखाटण्याची काही कसर सोडलेली नाही. उन्नत उरोज, नाजूक कंबर, प्रमाणबद्ध हात-पाय. लोडावर हात टेकून बसलेली पार्वती अशी सुंदरता तिथे दगडांवर कोरलेली आहे. शिव-पार्वती मनोरंजनासाठी खेळ खेळत आहेत. असे असले तरी कथेमागे मला उगाच स्त्री- पुरुष आणि तेही पती-पत्नी आपापले अहंकार आत कुठेतरी बाळगून आहेत असे उगाच ही कथा ऐकतांना आणि शिल्प पाहतांन वाटले. अर्थात याला काही आधार नाही. पण, कल्पनेच्या भरा-या मारायला काय हरकत आहे.
बाकी, कलाकाराच्या मनात तेव्हा काय चालले असावे ? त्याला या शिल्पकलेच्या माध्यमातून काय सांगायचे असावे ? वगैरे प्रश्नांना पास करुन जशी सांगोवांगी कथा असेल त्या कथेचा आस्वाद घेत या कलाकारांच्या कारागिरीला नमस्कार केला पाहिजे. अशा कलांचा आनंद मनात दीर्घकाळ साठवला पाहिजे. शिल्पकलेचं योग्य जतन केले पाहिजे. वेरुळच्या लेण्यांमधील एकेके शिल्प आपापली एकेके अशी वेगळी कथा बाळगून आहेत. अशा वेळी कथांचा अर्थ लावत फोटो काढण्याचा मोह कोणाला होणार नाही..!
