“रात्रंदिवस एक करून, पोटाला चिमटा काढून अभ्यास करायचा. बापाने कर्ज काढून फी भरायची आणि परीक्षेच्या दिवशी किंवा निकाल लागताना समजायचं की पेपर आधीच फुटला होता… आम्ही कोणाकडे बघायचं?” हा आक्रोष आज महाराष्ट्रातील आणि देशातील प्रत्येक प्रामाणिक विद्यार्थ्याचा आहे. स्पर्धा परीक्षांचे पेपर फुटणे, परीक्षांमध्ये मोठे गैरव्यवहार होणे ही आता केवळ बातमी राहिलेली नाही, तर तो देशातील लाखो तरुणांच्या भविष्याशी चाललेला एक क्रूर खेळ बनला आहे. NEET सारखी वैद्यकीय प्रवेश परीक्षा असो की राज्यातील TET सारखी शिक्षक पात्रता परीक्षा, या मोठ्या परीक्षांमध्ये झालेल्या घोटाळ्यांनी संपूर्ण शिक्षण आणि परीक्षा पद्धतीची लक्तरे वेशीवर टांगली आहेत. वर्षानुवर्षे खोलीत कोंडून घेऊन, पोटाला चिमटा काढून अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या विश्वासाला यामुळे मोठा तडा गेला आहे.

महाराष्ट्रातील भावी पिढी घडवणाऱ्या शिक्षकांची निवड करणाऱ्या TET परीक्षेत पात्र होण्यासाठी लाखो रुपयांची देवाणघेवाण झाली. दुसरीकडे, देश पातळीवर अत्यंत प्रतिष्ठेची आणि कडक मानली जाणारी ‘नीट’ परीक्षा भ्रष्टाचाराच्या चिखलात रुतली. एकाच परीक्षा केंद्रावरून अनेक विद्यार्थ्यांना पैकीच्या पैकी गुण मिळणे, ग्रेस मार्क्स देण्यातील मनमानी आणि परीक्षेच्या आधीच पेपर लीक होणे यामुळे देशभरात खळबळ उडाली. बिहारपासून ते महाराष्ट्रातील लातूर, जळगावपर्यंत या पेपरफुटीचे धागेदोरे पोहोचले आणि यात अनेक एजंट व प्राध्यापकांना अटक करण्यात आली.

या सर्व गंभीर प्रकारांवर विद्यार्थी, पालक आणि सामान्य जनतेचा मुख्य संताप हा परीक्षा घेणाऱ्या यंत्रणांवर आणि सरकारवर आहे. जेव्हा एखादा पेपर फुटतो, तेव्हा शासनाकडून जी तत्परता आणि संवेदनशीलता दिसणे अपेक्षित असते, तिचा पूर्णपणे अभाव जाणवतो. पेपर फुटल्याचे प्राथमिक पुरावे समोर येऊनही सुरुवातीला ‘पेपर फुटलाच नाही, परीक्षा पारदर्शक झाली’ असा बचावात्मक पवित्रा प्रशासनाने घेतला होता. विद्यार्थ्यांच्या तीव्र आंदोलनानंतर आणि न्यायालयाने कानउघाडणी केल्यानंतरच चौकशीचे आदेश देण्यात आले. हा वेळकाढूपणा कोणाला वाचवण्यासाठी होता, असा प्रश्न उपस्थित होतो. तपास यंत्रणा परीक्षा केंद्रावरील काही एजंट किंवा लहान माशांना गळाला लावतात, पण कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल करणाऱ्या या रॅकेटचे मुख्य सूत्रधार आणि ‘मगरमच्छ’ नेहमीच मोकळे फिरतात, हा विद्यार्थ्यांचा आरोप अत्यंत रास्त वाटतो.

भ्रष्टाचार उघडकीस आल्यावर केंद्र सरकारने सार्वजनिक परीक्षा अनुचित मार्ग प्रतिबंधक कायदा लागू केला, ज्यामध्ये १ कोटी रुपयांचा दंड आणि १० वर्षांच्या शिक्षेची तरतूद आहे. NEET घेणाऱ्या यंत्रणेच्या प्रमुखांना हटवण्यात आले आणि महाराष्ट्रात बोगस शिक्षकांचे पगार रोखण्यात आले. मात्र, हे सगळे उपाय ‘बैल गेला आणि झोपा केला’ या पठडीतले आहेत. परीक्षा रद्द होते, पुढे ढकलली जाते किंवा पुन्हा घेतली जाते; पण यामध्ये विद्यार्थ्यांचा जो मौल्यवान वेळ जातो, पालकांचा जो पैसा खर्च होतो आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे विद्यार्थ्यांचे जे मानसिक खच्चीकरण होते, याची कोणतीही आर्थिक किंवा भावनिक नुकसानभरपाई शासनाकडे नाही. केवळ नवे कायदे करून किंवा समित्या स्थापन करून हा कर्करोग बरा होणार नाही, तर परीक्षा घेणाऱ्या यंत्रणेत संपूर्ण डिजिटल पारदर्शकता आणणे गरजेचे आहे.

आजचा तरुण हा देशाचे भविष्य आहे, असे कौतुकास्पद उद्गार राजकीय मंचावरून नेहमी ऐकायला मिळतात, पण प्रत्यक्षात याच तरुणाईला रोज नैराश्याच्या गर्तेत ढकलले जात आहे. स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणारा विद्यार्थी हा केवळ एक उमेदवार नसतो, तर त्या एका जीवावर अख्ख्या कुटुंबाचे स्वप्न आणि आयुष्य टिकून असते. शासनाने आता तरी आपली सुस्त भूमिका सोडून, “एकही पेपर फुटणार नाही” अशी अभेद्य आणि विश्वासार्ह व्यवस्था निर्माण करावी लागेल. केवळ “आम्ही तपास करत आहोत” या पालुपदापलीकडे जाऊन दोषींना फास्ट ट्रॅक कोर्टाद्वारे तात्काळ आणि कठोर शिक्षा देणे ही काळाची गरज आहे. अन्यथा, व्यवस्थेवरचा विश्वास उडालेली ही तरुणाई जेव्हा रस्त्यावर उतरेल, तेव्हा तो असंतोष आवरणे कोणत्याही शासनाला शक्य होणार नाही. मात्र या प्रकारांवर ना नागरिकांच्या प्रतिक्रिया ना शासनाचे परिक्षा या पुढे उत्तम होईल असा आशावाद..

या संपूर्ण दुरवस्थेत सर्वात भीतीदायक बाब म्हणजे सामान्यांचे गप्प बसणे अधिक धोकादायक होत चालले आहे. जेव्हा समाज अशा गंभीर अन्यायाविरुद्ध मुकाट्याने शांत राहतो, तेव्हा भ्रष्टाचारी आणि पेपर फोडणाऱ्या टोळ्यांचे मनोधैर्य अधिक वाढते; कारण आपण काहीही केले तरी कोणी जाब विचारणार नाही, ही खात्री त्यांना मिळते. शासनाकडून भविष्याबद्दल कोणताही ठोस विश्वास दिला जात नसल्याने नागरिकांमध्ये एक घातक उदासीनता पसरत आहे, जी तरुणांना लढण्याआधीच मानसिकदृष्ट्या हरवून टाकते. जर आज सुजाण नागरिक आणि पालकांनी आपल्या मुलांच्या हक्कासाठी आवाज उठवला नाही, तर कष्ट करणाऱ्या प्रामाणिक विद्यार्थ्यांचे भविष्य कायमचे अंधारात ढकलले जाईल. अन्यायाविरुद्ध सामान्य माणसाने पत्करलेले हे मौन केवळ व्यवस्थेलाच नव्हे, तर आनेणाऱ्या संपूर्ण पिढीला उद्ध्वस्त करणारे ठरेल.

पश्चिम बंगालच्या राजकारणात बदल हा अपवाद नसून परंपराच आहे. या भूमीने नेहमीच सत्तेला प्रश्न विचारले, विचारसरणींना आव्हान दिले आणि आवश्यक वाटल्यास प्रस्थापितांना नाकारण्याचे धाडस दाखवले. २०२६ च्या विधानसभा निवडणुकीने हा वारसा पुन्हा एकदा अधोरेखित केला आहे. या निकालाकडे केवळ सत्तांतर म्हणून पाहणे म्हणजे बंगालच्या राजकीय मानसशास्त्राचा अपमान ठरेल; कारण इथे मतपेटीतून उमटलेला कौल हा नेहमीच अधिक खोल, अधिक सूक्ष्म आणि अधिक बहुपदरी असतो, असे म्हणता येते.

बंगालचा मतदार, जादूगर आहे. रोसगुल्लावरुन ‘झालमुरी’वर कधी आला कळणार नाही. बंगालचा मतदारही अनेक भावनांचा, विचारांचा आणि अपेक्षांचा संगम असतो. तो कधी अस्मितेच्या नावाने मतदान करतो, कधी विचारधारेच्या, तर कधी अगदी व्यावहारिक पातळीवर आपल्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम करणाऱ्या योजनांच्या आधारे निर्णय घेतो. २०२६ मध्ये या सर्व घटकांची नवी रचना दिसून आली आहे,ज्यात राष्ट्रीय राजकारणाशी जोडले जाण्याची एक स्पष्ट इच्छा प्रकर्षाने जाणवते.

स्वातंत्र्योत्तर काळात डॉ. बिधान चंद्र राय यांनी आधुनिक बंगालची पायाभरणी केली, तेव्हा विकास आणि संस्थात्मक बांधणी हे घटक केंद्रस्थानी होते. राय यांच्या कालखंडात बंगाल हे औद्योगिक आणि शैक्षणिक केंद्र म्हणून ओळखले जात असे. पण काळाच्या ओघात काँग्रेसचा प्रभाव कमी होत गेला आणि १९७७ मध्ये डाव्या आघाडीने सत्ता हस्तगत करत एक नवा प्रयोग सुरू केला. या प्रयोगाने ग्रामीण भागातील सत्तासंबंध बदलले, भूमिहीनांना अधिकार दिले आणि सामाजिक न्यायाची एक वेगळी चौकट उभी केली. मात्र, याच काळात औद्योगिक विकासाला आलेला अडथळा आणि गुंतवणुकीचा अभाव हळूहळू जाणवू लागला. ३४ वर्षांच्या या दीर्घ सत्ताकाळानंतर २०११ मध्ये ममता बॅनर्जी यांनी ‘परिवर्तन’चा नारा देत माटी आणी मानुष च्या मदतीने डाव्यांचा किल्ला उद्ध्वस्त केला, तेव्हा तो केवळ राजकीय विजय नव्हता, तर एका नव्या सत्तेचा उदय होता.

मात्र,सत्तेबरोबर अपेक्षांची एक मोठी शृंखलाही निर्माण होते. ममतांच्या नेतृत्वाखाली सुरुवातीला निर्माण झालेली ऊर्जा आणि जनसंपर्काची ताकद कालांतराने प्रशासनाच्या प्रश्नांमध्ये अडकू लागली. सरकार ऐवजी ‘समांतर व्यवस्था’ सरकार चालवू लागली, त्यात वाढ होत गेली. पंधरा वर्षाच्या सत्तेने, अपेक्षा आणि त्याच्या पूर्ततेबरोबर झालेले भ्रष्टाचाराचे आरोप, भरती प्रक्रियेतले घोटाळे, महिला सुरक्षेचे प्रश्न आणि स्थानिक स्तरावरील दडपशाही—या सर्वांनी मिळून जनतेच्या मनात एक हळूहळू साचणारी अस्वस्थता निर्माण केली. ही अस्वस्थता तत्काळ बंडात परिवर्तित झाली नाही; पण ती शांतपणे वाढत राहिली आणि योग्य क्षणाची वाट पाहत राहिली.

२०२१ च्या निवडणूकीत भाजपच्या वतीने इतकाच फौजफाटा होता. पंतप्रधान, गृहमंत्री, केंद्रीय सत्ताधारी, मंत्री, पैसा, निवडणूक आयोग, सगळे सोबतीला होते. अबकी बार दोसो पार, आणि दो मई आणि दिदी गई, हे सगळं नाटक तेव्हाही, झालं होतं. तरीही, ममता बॅनर्जी निवडून आल्या. लोकांचा पाठींबा. लोकांचा विश्वास आणि लोकांनी एक संधी पून्हा दिली. या सर्व गोष्टी होत्या तरीही, त्यांच्या कार्यकाळातली ताकद वाढवता आली नाही. संधीचं सोनं करता आलं नाही. सतर्क राहता आलं नाही. भाजपच्या पराभवाने केलेली घुसखोरी ही भविष्यातली सत्तेची नांदी होती, याकडे ममता पक्षाचे दुर्लक्ष झाले. २०२६ ची निवडणूक तोच क्षण ठरली. या निवडणुकीत आकडेवारी ही केवळ गणित नसून मानसशास्त्राचा आरसा ठरते.

२०२१ मध्ये प्रचंड बहुमत मिळवणाऱ्या सत्ताधारी पक्षाच्या मतांमध्ये झालेली घसरण ही केवळ टक्केवारीतील बदल नाही, तर विश्वासातील कमी होण्याचे प्रतीक आहे. त्याउलट विरोधकांच्या मतांमध्ये झालेली वाढ ही केवळ प्रचाराची फलश्रुती नसून नव्या सामाजिक गटांचा पाठिंबा मिळाल्याचे द्योतक आहे. ग्रामीण भागातील गरीब, महिलावर्ग आणि पहिल्यांदाच मतदान करणारे तरुण—या सर्वांनी मिळून या सत्तांतराला आकार दिला.

या प्रक्रियेत प. नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील केंद्र सरकारच्या योजनांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली वगैरे, प्रभाव पडला वगैरे अशा भ्रामक गोष्टीला बंगाली अडकले वगैरे समजण्याचे कारण नाही. कायम रेवडी संस्कृतीत प.मोदी सरकार कायम टीका करतात. पण, काही राज्यांचा अनुभव पाहता काही काळासाठी रेवड्यांची घोषणा करायची. निवडून आल्यानंतर, त्यात कपात करायचीम, हा फार्म्युला इकडेही लागू झाला.

ममता बॅनर्जी कार्यकाळातील योजनांचा विचार केला, तर ‘कन्याश्री’, ‘रूपश्री’, ‘लक्ष्मी भंडार’, ‘सबूज साथी’ यांसारख्या योजनांनी निश्चितच सामाजिक स्तरावर काही सकारात्मक परिणाम घडवले. महिलांचे सक्षमीकरण, मुलींचे शिक्षण आणि थेट आर्थिक मदत या बाबतीत बंगालने काही प्रमाणात प्रगती केली. परंतु, या योजनांच्या अंमलबजावणीत पारदर्शकतेचा अभाव, स्थानिक नेत्यांकडून होणारी हस्तक्षेपशाही आणि लाभार्थ्यांच्या निवडीतील राजकीय पक्षपात यामुळे या योजनांची प्रतिमा मलिन होत गेली.

भाजपाने आपल्या जाहीरनाम्यात भाषणात रेवड्याची उधळण केली. तृणमूलच्या ‘लक्ष्मी भंडार’ला उत्तर म्हणून भाजपने महिलांना दरमहा ३,००० रुपये देण्याचे आश्वासन दिले. पदवी अभ्यासक्रमासाठी प्रवेश घेणाऱ्या मुलींना ५०,००० रुपयांची एकरकमी मदत करु सांगितले. ४० वर्षांवरील महिलांसाठी मोफत ब्रेस्ट कॅन्सर स्क्रीनिंग आणि सर्व मुली/महिलांसाठी मोफत HPV लस देऊ अशा बाता मारल्या. राज्य सरकारी नोकऱ्यांमध्ये महिलांना ३३% आरक्षण, सर्व सरकारी बसेसमध्ये महिलांना मोफत प्रवास. पुढील पाच वर्षांत १ कोटी नवीन रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी निर्माण करण्याचे आश्वासन. सुशिक्षित बेरोजगार तरुणांना दरमहा ३,००० रुपये आर्थिक मदत, डिसेंबर २०२६ पर्यंत राज्य सरकारमधील सर्व रिक्त पदे पारदर्शक पद्धतीने भरण्याचे उद्दिष्ट, सत्ता आल्यानंतर ४५ दिवसांच्या आत सातवा वेतन आयोग लागू करण्याचे आश्वासन, मच्छीमारांना वार्षिक ६,००० रुपये मदत, अशा बाता मारल्या आहेत. येत्या काळात त्याची पूर्तता कशी होईल, ते दिसणार आहे.

निवडणुकीच्या निकालामागे एक महत्त्वाचा पण फारसा चर्चेत न आलेला घटक म्हणजे निवडणूक आयोग (भारत) यांनी केलेल्या मतदार यादीतील दुरुस्त्या. लाखो नावांची वगळणी किंवा सुधारणा हा केवळ प्रशासकीय उपक्रम नव्हता; त्याने प्रत्यक्ष मतदानाच्या समीकरणांवर परिणाम केला. विशेषतः सीमावर्ती जिल्ह्यांमध्ये या बदलांचा प्रभाव अधिक जाणवला, जिथे पारंपरिक मतदान पॅटर्न अचानक बदलताना दिसला. या प्रक्रियेबद्दल मतभेद असू शकतात, पण तिचा परिणाम नाकारता येणार नाही, ही गोष्ट सत्य आहे. दुसरीकडे, विरोधकांनी केवळ सत्ताविरोधी लाटेवर स्वार होऊन विजय मिळवलेला नाही. त्यामागे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ यांचे दीर्घकालीन संघटनकार्य, बूथस्तरावर उभे केलेले मजबूत जाळे आणि काटेकोर नियोजन आहे. केंद्रीय तपास यंत्रणांच्या कारवायांंनी सत्ताधारी पक्षाच्या नेत्यांना बचावात्मक भूमिका घ्यावी लागली, केंद्रीय तपास यंत्रनांनी ममता बॅनर्जी यांच्या  शंभर पेक्षा अधिके निवडणुक सांभाळणारी माणसं नेते-कार्यकर्ते ऐन निवडणूकीत नजर कैदेत टाकली, त्या विरोधात कल्याण बॅनर्जी यांना न्याय मिळाला नाही, या ज्याचा अप्रत्यक्ष परिणाम जनमतावर झाला.

तिकडे, भाजपचं प्रत्येक मतदारसंघात केलेले सूक्ष्म व्यवस्थापन, स्थानिक पातळीवरील समीकरणांची अचूक मांडणी आणि प्रचारातील सातत्या आणि हींदू मुस्लीम द्वेषाचं ब्रॅंड, शेतक-याला पहिले ‘राम बादमे वाम’ यावर टीकवून ठेवलं. या सर्वांनी मिळून विजयाचा झालमूरीच्या विजयाचा पाया भक्कम केला. इथे कोणतीही सत्ता कायमस्वरूपी नसते, पण लोकशाहीवरील विश्वास कायम असतो. आणि कदाचित म्हणूनच, बंगाल प्रत्येक निवडणुकीत एक नवी ‘जादू’ घडवतो—जी केवळ डोळ्यांना नव्हे, तर इतिहासालाही चकित करून जाते. एकीकडे तृणमूल काँग्रेसची मतांची टक्केवारी अंदाजे ४०–४१ % पर्यंत खाली आली, तर भाजपने ४५–४६% च्या आसपास मजल मारत आघाडी घेतली. मतांच्या टक्केवारी फार मोठा फरक वाटत नसला तरी, आमदारांची संख्या वाढली. काँग्रेस आणि डावे मिळूनही दुहेरी आकड्यांच्या पुढे जाऊ शकले नाहीत. या आकड्यांमधील बदल केवळ निवडणुकीचा परिणाम नसून, गेल्या पंधरा वर्षांतील सामाजिक आणि राजकीय बदलांचे परिपाक आहे. वगळलेल्या मतदारांमुळे प्लॅनिंगचा अभाव यांनी ममतांचा पराभव केला हे आता स्पष्ट आहे. पण, तरीही जिंकून येऊ अशा भरवशावर असलेल्या वगळलेल्या मतांसाठी न मिळालेला ‘न्याय’ यात पराभवाची सुरुवात केव्हाच झाली होती.

ममता बैनर्जी याच काळात विविध अत्याचारांच्या घटनांनीही जनतेच्या मनावर परिणाम केला. महिला सुरक्षेचे प्रश्न, राजकीय हिंसा, विरोधकांवरील हल्ले आणि ‘संदेशखाली’सारख्या घटनांनी शासनाच्या प्रतिमेला धक्का दिला. अनेक ठिकाणी स्थानिक तृणमूल नेत्यांची गुंडगिरी, जमीन बळकावणे, आणि प्रशासनावरचा अनधिकृत प्रभाव या गोष्टी सामान्य नागरिकांच्या दैनंदिन अनुभवाचा भाग बनल्या. या पार्श्वभूमीवर ‘भीतीमुक्त मतदान’ हा मुद्दा स्वतःच एक मोठा राजकीय अजेंडा बनला. दुसरीकडे, भाजपने या असंतोषाला संघटित राजकीय शक्तीत रूपांतरित करण्याचे काम केले. नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली ‘विकास’ आणि ‘राष्ट्रवाद’ या दोन प्रमुख ( थापांवर ) आधारांवर प्रचार उभा करण्यात आला. हिंदू-मुस्लीम ध्रुवीकरण हा या निवडणुकीतील एक संवेदनशील पण प्रभावी घटक ठरला. सीमावर्ती जिल्ह्यांमध्ये लोकसंख्यात्मक बदल, घुसखोरीचा मुद्दा आणि धार्मिक ओळखींचे राजकारण यामुळे मतदारांमध्ये स्पष्ट विभागणी दिसून आली. भाजपने या मुद्द्यांना आक्रमकपणे पुढे आणले, तर तृणमूलने ‘धर्मनिरपेक्षता’ आणि अल्पसंख्याकांच्या संरक्षणाचा मुद्दा मांडला—आणि याच संघर्षातून ध्रुवीकरण अधिक तीव्र झाले. याशिवाय, आर्थिक बळ आणि संसाधनांचा प्रभावही प्रचारासाठी वापरलेला प्रचंड निधी, डिजिटल मोहिमा, सोशल मीडियाचा प्रभाव आणि व्यापक जनसंपर्क कार्यक्रम सरकारी यंत्रणा या सर्वांनी भाजपच्या प्रचाराला एक वेगळी धार दिली. निवडणूक व्यवस्थापनातील व्यावसायिकता आणि डेटा-आधारित रणनीती यामुळे प्रत्येक मतदारसंघात अचूक नियोजन करता आले. याउलट, तृणमूलचा प्रचार अधिक पारंपरिक आणि स्थानिक नेत्यांवर अवलंबून राहिला, ज्यामुळे व्यापक स्तरावर संदेश पोहोचण्यात काही मर्यादा जाणवल्या.

या सत्तांतराकडे पाहताना एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो की, हा विजय पूर्णतः सकारात्मक मतदानाचा आहे की नकारात्मकतेचा परिणाम ? उत्तर कदाचित दोन्हींच्या मधोमध आहे. एका बाजूला ममतांविरोधातील नाराजी, भ्रष्टाचार आणि प्रशासनातील त्रुटी होत्या; तर दुसऱ्या बाजूला भाजपने दिलेल्या आश्वासनाच्या खैराती, मजबूत भितीमूक्त नेतृत्वाची (आभासी)  प्रतिमा आणि राष्ट्रीय स्तरावरील योजनांचा स्वप्नाळू प्रभाव राहिला असे म्हणता येते.  या दोन प्रवाहांच्या संगमातून २०२६ चा निकाल घडला. तसंही, आता बंगालच्या जनतेची ‘हौस” पूर्ण होण्याची सुरुवात झाली आहे. भविष्यात बंगालमधे हिंदू-मुस्लीम हा राडा अधिक तीव्र होईल, विकासाच्या गोष्टी, बाता मागे पडतील यात नवल वाटण्याचं कारण नाही. मात्र, या सर्वांमध्ये लोकशाहीचा एक मूलभूत धडा पुन्हा अधोरेखित होतो—कोणतीही सत्ता कायमस्वरूपी नसते आणि कोणताही पराभव अंतिम नसतो. ममता बॅनर्जी यांचे पुढील राजकीय अस्तित्व आणि असलेला जनाधार, विरोधी पक्ष म्हणून जवाबदारी त्या कशा पार पाडतात ते पाहावे लागणार आहे. त्याचप्रमाणे भाजपसमोरही आता सत्तेची जबाबदारी आहे, ही सत्ता पुढे किती काळ टीकवून ठेवतील हे आव्हान असेल, ज्यात अपेक्षांची पूर्तता करणे, समांतर सरकारचा दबाव मोडून काढणे, प्रशासनात पारदर्शकता आणणे आणि सामाजिक सलोखा टिकवणे हे मोठे आव्हान असेल. बंगालच्या नव्या बदलास आणि अच्छे दिनासाठी त्यांना खूप खूप शुभेच्छा.

संसदेत नाही । फिरकले पायी ।
महिलांच्या ठायी । धाक वाटे ।।१।।

जुने मढे सारे । काढिले बाहेरी ।
नाव नेहरूंचे । घेती सदा ।।२।।

एपस्टिन यादी । येईल बाहेरी ।
हीच भीती उरी । दाटलेली ।।३।।

शिक्षण, बेकारी । तशी महागाई ।
बोलणेच नाही । विषयांवर ।।४।।

आत्महत्या करी । राजा शेतकरी ।
जंगले व्यापारी । लुटविती ।।५।।

निवडणुकीवेळी । गोड गोड बोली ।
वचनांची झोळी । रिकामीच ।।६।।

सेवा तीर्थ नाव । ध्यानी नाही भाव ।
जनहिती ठाव । फेकीला हा ।।७।।

संसदेचा वेळ । वायाचि गेला हा ।
‘दिलीप’ म्हणे पाहा । कुणाकडे? ।।८।।

कुणीही ना कुणाचे हे, कुणी कोणास वाली नाही
इथे कोणास कोणाची, माणुसकी उरली नाही

​लुटूनीया गरिबांना, महाले बांधली ज्यांनी
पिसाळल्या त्या नराधम, शोषकांची हाव सरली नाही

​जगाचा तो पोशिंदा, उपाशी झोपतो रात्री
अरे, कष्टाळू त्या हातास, भाकर ती मिळाली नाही

​करे घेऊनि पदव्यांना, तरुण फिरतो दिशाहीन
कधीही नोकरीची, खास संधी त्या मिळाली नाही

​बघा माणसांच्या वेशातूनी, श्वापदे ही हिंडती
भयास्तव ती घराबाहेर, कुठे एकटी निघाली नाही

​नव्या युगाच्या गप्पा, मारती हे रोज सारे
परिस्थिती गरीबांची, जरा पण बदलली नाही

​उभ्या अन्यायाला, जाळण्याला पेटून उठ आता
कुणापुढती झुकला, कधी तो हा ‘दिलीप’ नाही

घनदाट जंगल, मध्यरात्र उलटून गेली होती. ती रात्र नुसती अंधारी नव्हती, काळाकुट्ट अंधार, डोळ्यात बोट घातले तरी दिसणार नाही, असा तो गडद अंधार, आकाशात चंद्र नव्हता आणि ता-यांचे अस्तित्व ढगाआड होते. स्मशानाकडे जाणाऱ्या त्या वाटेवर भयाण शांतता पसरलेली होती. हवेतील गारठा वाढत होता, वारा नव्हता, तर धारदार शस्त्रासारखा तो वारा बोचत होता. झाडांच्या फांद्या एकमेकांना घासून विचित्र आवाज येत होता. मधूनच घुबडांचा आवाज घूं घूं आवाज आणि लांडग्यांचे रडण्याने काळजाचा ठोका चुकावा अशी ती रात्र. वाळलेल्या पानांवरून चालताना होणारा कड-कड आवाज जसे काही कोणीतरी अदृश्य शक्ती, राजा विक्रमदित्याचा पाठलाग करीत असावी.

विक्रम आणि वेताळ

जस जसा राज़ा विक्रमादित्य स्मशानाजवळ पोहचला तसे ते दृश्य अधिकच भितीदायक झाले. जळणाऱ्या चितांचा लालसर-पिवळा प्रकाश अंधाराला चिरत होता, पण तो प्रकाश दिलासा देण्याऐवजी भिती वाढवत होता. स्मशानात फुटणाऱ्या कवट्यांचा आवाज जीवघेणा होता. कवट्या नुसत्या फुटत नव्हत्या, कवट्या चालत होत्या, उड्या मारुन राजा विक्रमादित्याच्या पाठीमागे वाटेल तशा घरंगळत होत्या. जंगलात काहीतरी जळल्याचा एक उग्र वास पसरला होता. वडाच्या झाडावर टांगलेला वेताळ त्याचे लाल डोळे आग ओकत होते. वेताळाच्या चेहऱ्यावर एक कुत्सित हास्य, कपाळावर वृद्धत्वाच्या आणि अनुभवी रेषा स्पष्ट दिसत होत्या. मांत्रिकाच्या कटामुळे राजा विक्रमादित्या इथपर्यंत पोहचला हे वेताळाला कळले होते. वडाला उलटे लटकलेल्या वेताळाला घेऊन राजा विक्रम अंधाऱ्या वाटेवरून घेऊन निघाला तेव्हा वेताळाच्या थंड स्पर्शाने राजा विक्रमाच्या शरीरात शिरशिरी भरली. वेताळ खांद्यावर स्थिर होता, पण त्याची वाचा शांत राहिली नाही.

“राजा विक्रमा, तू मोठा धीरगंभीर आहेस यात शंका नाही, पण तू इतका थकलेला दिसतोस की, तुला थोडा विरंगुळा मिळावा म्हणून मी तुला आज ‘मिपानगरीच्या ‘ अनेक अनोख्या वादापैकी एका वादाची गोष्ट सांगतो. पण नियम आठव, जर तू मौन सोडलेस आणि माझ्या प्रश्नाचे उत्तर दिले नाहीस, तर तुझ्या मस्तकाचे तुकडे होतील. आणि जर तू उत्तर माहीत असूनही दिले नाहीस, तर तुझ्या वंशाचा नाश होईल.”

विक्रमाने केवळ मान हालवली, आणि वेताळ गोष्ट सांगू लागला. “प्राचीन मिपानगरी राज्यात राजा नीलसेन आणि प्रशानसेन नावाचे दोन भाऊ मिळून राज्य करत होते. सोबतीला चतुर, विद्वान सल्लागारही होते, दरबारात, सल्लागारांचा मोठा दबदबा होता. हे राज्य समृद्ध आणि शांत होते, पण अलीकडे तेथे एक मोठे सामाजिक आणि धार्मिक वादळ उठले होते, ज्याचे केंद्रस्थान होते – जानवं.”

तर, मिपानगरीत परंपरावादी या गटाचे नेतृत्व ‘ऋषी तपस्वी’ करत होते. हिमालयामध्ये त्यांनी एका पायावर उभे राहून ‘द्राक्षासव’ घेत राज्याचं रक्षण केलं होतं, म्हणून लोक त्यांना ‘तपस्वी’ म्हणायचे. हजारो वर्षापासूनचा धर्म केवळ ‘तपस्वीमुळे’ टिकला अशी वंदता होती. तपस्वी यांचा आग्रह होता की, जानवं ही केवळ पवित्र धाग्याची गोष्ट नाही, तर ती हजारो वर्षांपासून चालत आलेली वर्णव्यवस्थेची आणि शुद्धीकरणाची अनिवार्य खूण आहे. त्यांचे म्हणणे होते की जानव्याचे नियम, ते कोणी घालावे आणि कोणी घालू नये, हे शास्त्रात स्पष्ट दिले आहेत आणि त्यात कोणताही बदल करणे म्हणजे धर्माचा आणि परंपरेचा अपमान आहे, अशा वेळी टिंगल टवाळी टाळली पाहिजे आणि अशा टींगलबाजांना आवरलं पाहिजे अशी त्यांची मागणी होती.

‘अबे फोकलीच्या, तुझ्या शेण-गोमूत्राचे आणि अध्यात्माचे ‘पो’ कुठेही नेऊन टाक, पण इकडे टाकू नको’ अशीही एका पक्षकाराची या वादात मागणी होती. पण, दोन पक्षकारांच्या वादात आम्ही तिस-या पक्षकारांचे म्हणने आम्ही ऐकून घेणार नाही, अशी तंबी दोन बेंचच्या खंडपीठाने दिली होती. त्यामुळे तुम्हाला काही सांगायचं असेल तर स्वतंत्र दाद मागा असे न्यायविभागाचे मत होते. त्यामुळे, तटस्थ तिस-या पक्षास गप्प बसावे लागले होते.

आधुनिक विचारवंत, वाटणारे आणि आपल्या मतावर ठाम न राहणारे आणि ज्यांच्यामुळे हा वाद निर्माण झाला ते प्रकाड विद्वान पंडित प्रकाश अंधारदिवे होते. अंधारदिवे यांचा युक्तिवाद होता की, जानवं हे मुळात बंधन होतं, ते एका एका विशिष्ट वर्गापुरते मर्यादित ठेवणे म्हणजे भेदभाव आणि अन्याय आहे. जानवं ज्ञानाचे आणि पवित्रतेचे प्रतीक असेल, तर ते प्रत्येकाला मग स्त्री-पुरुष, कुठल्याही जाती-धर्माचे असो, परिधान करण्याचा समान अधिकार असावा. ज्याला ते शुद्धतेने आणि नियमानुसार धारण करण्याची इच्छा असेल त्याने ‘प्लासिबो’ इफेक्ट म्हणून जानवं नव्हे तर, काय गंडे, ताडे, तोडे, लिंबू-मिरच्या घालायचे ते घालावे असे त्यांचे म्हणणे होते. ‘प्लॅसिबो’ इफेक्टपेक्षा बियर इफेक्ट जास्त आहे, असे कोणी तरी दरबारात हळू आवाजात बोललं होतं.

“हा वाद इतका वाढला की, रोज राजदरबारात याच विषयावर चर्चा झडे. परंपरावादी म्हणायचे, की ‘धागे आणि दोरे’ कोणतेही असले तरी टिंगल करू नये, अशा टीका चर्चा धर्माला भ्रष्ट करत आहेत !’ तर आधुनिक विचारवंत म्हणायचे, ‘ ऋषी तपस्वी, जुने आणि अजागळ असल्यामुले ते लोकांना जुन्या बेड्यांमध्ये बांधून ठेवत आहेत. अंधश्रद्धा पसरवत आहेत, अशा लोकांना तडीपार करून एखादी गावाबाहेर ‘सनातन’ नावाची पाच पन्नास हेक्टर जागा द्यावी आणि तिकडेच तो प्रचार करावा, असे ते मत होते.

राजा निलसेन आणि प्रशानसेन या वादामुळे गोंधळात पडले. गोंधळ, वाद, कोर्टकचे-या, व्यनी-मनी या राज्यात तसा नवे नव्हते. प्रशासन आतून परंपरावादीच आहेत, अशी शंका काहींना होती, आतल्या गोटात कायम तशी कुजबूज होती. परंपरा, धर्म उत्सवाच्या बेड्या यांनाही तशा मोडायच्या नव्हत्या, पण दरबारी सल्लागार, चतुर विद्वानाच्या दडपणामुळे निर्णय घेता येत नव्हते. अधून-मधून अशा धर्म बुडव्या लोकांना आठ पंधरा दिवस जेलात टाकले जायचे. अर्थात, समानता आणि न्याय ही तत्त्वेही प्रशासनास ‘कधी-कधी’ महत्त्वाची वाटत असली तरी, परंपरा, वगैरेचे ते अभिमानीच होते, असे आता मागे वळून पाहता म्हणता येते. मागे वळून पाहता येते म्हणाल्यावर, राज्या विक्रमादित्य मागे वळून पाहणार तोच वेताळ म्हणाला ”अरे, विक्रमा ही बोलायची गोष्ट असते, असे लगेच मागे वळून पाहिल्यावर काही दिसत नसते. सगळं डिलिट झालेलं असतं; अगदी खात्यासहित आणि लेखनासहित” दोघांच्याही चेहऱ्यावर हलकं हसू उमटलं होतं.

एके दिवशी ऋषी तपस्वी यांनी जाहीर केले की, मला राज्यातून काढून टाकावे. सारखा धर्माचा अपमान मला सहन होत नाही. आपलं राज्य परंपरावादी, सनातनी, आहे तसं देवाळु राहिलं पाहिजे. वाटल्यास थंडीच्या दिवसात माझ्या हाडाची काडं शेकोटीला देईन, पण अधर्मी लोक सहन करणार नाही. प्रशासन आणि राजाला धमकी दिली की, ‘जर हे असेच चालत राहिले तर, सर्व परंपरावादी मिपानगरी सोडून जातील आणि राज्यावर मोठं संकट येईल. धार्मिक प्रकोप होईल. सूर्य उगवणार नाही. समुद्राला भरती येऊन पृथ्वी जलमय होऊन जाईल. अशा, अधार्मिक लोकांमुळे लोक मिपानगरीत येत नाहीत. परंपरावाद्याचं एक दडपण प्रशासनावर आलं. राजा निलसेन आणि प्रशानसेन सारखे मिपानगरीत येरझारे, मारत असायचे. दरबारातले चतुर सल्लागार अशावेळी नेमकं, ‘सध्या ट्राफिकमधे आहे, नंतर बघतो’ ‘खासगी कामात व्यग्र आहे’ अशी कलटी मारायचे आणि ‘राजा जो निर्णय घेईल ते मान्य’ असे म्हणून सुटका करून घ्यायचे. राजास दोन्ही गट शांत करायचे होते, पण प्रजा कशा प्रकारे शांत करावी हे त्यांना कळत नव्हते.

वेताळाने गोष्ट इथेच थांबवली. त्याने राजा विक्रमाकडे तिरकस नजरेने पाहिले आणि विचारले, “राजा विक्रमा, मला सांग. राजा निलसेन आणि प्रशानसेन यांनी न्याय,समता आणि पारंपरिक विचारांचा मध्य साधण्यासाठी काय निर्णय घ्यायला हवा ? परंपरावाद्यांची बाजू घेऊन जानव्याचा धागा अप्रकाशित करावा ? की चर्चा पुढे चालू ठेवावी ? कोणता निर्णय मिपानगरीला शांती देईल आणि धर्म आणि आधुनिकतावादी एकत्र नांदतील ?

राजा विक्रमाचे मौन तुटले, तो शांतपणे म्हणाला, “वेताळा, राजा नीलसेन आणि प्रशानसेनचा प्रश्न केवळ जानव्याचा नव्हता, धर्मावर होणारी टीका छुप्या मार्गाने थांबवायची की आधुनिक जगाबरोबर जायचं याचा निर्णय होत नव्हता. राजा नीलसेन आणि प्रशानसेन धर्मवादी असले तरी, राज्यात गोंधळ नको या मताचेही ते होते. मिपानगरीत शांती तेव्हाच नांदेल, जेव्हा वादांचे धागे अप्रकाशित होतील आणि मिपा धर्माची तत्त्वे धोरणानुसार जपली जातील, त्याचबरोबर आधुनिक विचारांचेही लोक ‘सामाजिक विषमतेच्या’ भिंती तोडताना कोणाला दुखावणार नाहीत, आधुनिक जगात मिपानगरीच्या संविधानाचे पालन व्हावे हाच खरा धर्म आहे.”

राजा विक्रमदित्याचं उत्तर ऐकून वेताळ हसून म्हणाला, “राजा विक्रमा, तू खरंच हुशार आहेस आणि अगदी न्यायपूर्ण उत्तर दिले. पण म्हणून तू नियम तोडला आहेस !” आणि ‘धम्म’ असा आवाज झाला. राजाच्या खांद्यावरून वेताळ निसटला आणि वेगाने आपल्या आवडत्या वडाच्या झाडाकडे विराट हास्य करीत निघून गेला.

‘प्रहरांच्या अक्षरनोंदी’ या आपल्या मिपाकर मी-दिपाली उर्फ दीपाली ठाकूर यांच्या पहिल्या-वहिल्या कवितासंग्रहाचं नुकतंच प्रकाशन झालं. दीपाली ठाकूर या विज्ञान शाखेच्या प्राध्यापिका आहेत. दीपाली ठाकूर या आंतरजालावर प्रसिद्ध आहेत आणि त्यांच्या नावाची चर्चा झाली ती त्यांच्या ‘बहावा’ या कवितेमुळे. फेसबुक, इन्स्टाग्राम, मराठी संकेतस्थळे, ब्लॉग यावर त्यांची ही कविता झळकली आणि त्यानंतर त्यांची ही कविता कोणीतरी कॉपीपेस्ट वाल्याने ‘इंदिरा संत’ यांच्या नावाने पुढे ढकलली. जागरुक वाचकांनी त्यावर ती दीपाली ठाकूर यांचीच कविता आहे, हे वारंवार लिहिले. तसं तर त्यांच्या अनेक कविता त्याहूनही अधिक सुंदर आहेत. ‘प्रहराच्या अक्षरनोंदी’त एकूण ७५ कविता आहेत. काव्यसंग्रहातील कवितेची सुरुवात ‘गणेशस्तवना’ने होते. आजकालच्या नव्या माध्यमांमधील तंत्रही या पानावर दिसते. पानावर कोड स्कॅन केलं की, ते सुंदर स्तवन ऐकताही येते; पण तरीही ज्या कवितेला टाळताच येणार नाही, त्या ‘बहावा’ कवितेच्या ओळी लिहाव्याच लागतात.

नकळत येती ओठांवरती तुला पाहता शब्द वाहवा
सोनवर्खिले झुंबर लेउन दिमाखात हा उभा बहावा
लोलक इवले धम्मक पिवळे दवबिंदूतून बघ लुकलुकती,
हिरवी पर्णे जणू कोंदणे साज पाचूचा तयाचढवती ( वनहरिणी-वृत्त) पृ. क्र. ८

अशा पिवळ्या धमक बहाव्याचं नववधूच भासावी असे सुंदर वर्णन कवितेत आहे. ‘सोनवर्खिले झुंबर’ ‘पीतांबर नेसलेला युगंधर’ ‘कानातील डूल’ ही जी प्रतीकं आहेत, ते कवयित्रीचं शब्दवैभव आहे. ‘पृथ्वीच्या विवाहगीतात’ ‘नभांनी सोडलेले उसासे’ ‘नभोमंडपी दीपमाळा’ असे वर्णन येते. केवळ हीच नव्हे, तर, अग्निशिखा, चाफा, पारिजात, कारवी, गुलमोहोर अशा पाना-फुलांच्या संवादांच्या निसर्गवर्णनाच्या आणि प्रतिभेच्या अविष्काराच्या कवितांमधून केवळ शब्द, ताल, रंगच नव्हे, तर कविता वाचताना गंधही यावा अशा विविध वृत्ताच्या या संगीतमय वृत्तबद्ध कविता गोड आहेत. शांताबाई शेळके, इंदिराबाई संत यांच्या कवितांची आठवण यावी अशाच कविता आहेत. शांताबाईंच्या ‘वर्षा’ काव्यसंग्रहात ‘मी’ कवितेत ‘तुळशीच्या मंजिरीचं’ वर्णन आहे, तसंच दीपाली ठाकूर यांच्या कवितेत ‘कारवीचं’ वर्णन येतं

थेंब मृगाचा शैशवा तिच्या देई संजीवनी
शेलाटा सडसडीत बांधा मुसमुसत्या यौवनी
वेदीवरती सज्ज उभ्या युवती एका मांडवी
संसाराचे चित्र रम्य रेखिती मनी कारवी (वृत्त – समुदितमदना ) पृ.क्र. १२.

अशा वृत्तबद्ध कवितांबरोबर ‘आई’, ‘एक होता कागद’, ‘मौन’, ‘सोहळा’, ‘ बारमास’ आणि इतरही कविता विशेष सौंदर्याने भरलेल्या आहेत. कवितेतलं नादमाधुर्य, भावमाधुर्य, शब्दांचा नेमकेपणा, कवितेतील सफाईदारपणा, प्रतीकं ही सर्व एका नव्या कवयित्रीची कविता आहे, असे वाचताना वाटत नाही; इतकी ती पारंपरिक वाटते. निसर्गाच्या माध्यमातून स्त्री-पुरुष संवाद, करुणेचा भाव ही या कवितेची वैशिष्ट्ये मानावे लागतील. ही कविता केवळ निसर्गात रमणारी नाही, तर कवितेला सामाजिक भानही आहे, सभोवतालची सामाजिक विषमता, भेदभाव, सामाजिक उतरंडी यानेही कवयित्री व्यथित होताना दिसते. एकता आणि अखंडतेचा अभाव पाहून अस्वस्थ कवयित्री ‘शपथ’ कवितेत म्हणते –

धर्म, पंथ, वंश, जात भेदभाव मालवू
एक सूर, एक ताल, एक राग आळवू
वासना विकार मीपणा समूळ तो गळो
माणसास माणसातलाच देव आकळो
पृ.क्र. ( ७५)

धर्म, पंथ, वंश, जात आणि जन्मस्थानामुळे होणाऱ्या भेदभावामुळे राजकीय, आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक हक्कांचे उल्लंघन होते आणि समाजात हिंसाचार व असमानता वाढते, त्यासाठी एकता आवश्यक आहे, ही भावना त्यातून व्यक्त होताना दिसते. सामाजिक हिंसाचार त्यातही स्त्रीची विटंबना इथे होताना दिसते.

द्रौपदी, तुझी इथे युगेयुगे विटंबना
हात रोखणार मात्र यापुढे, नराधमा

सावळे कुणी जरी, कुणास रुप गोरटे
रक्त आमुच्या नसांनसांत लाल वाहते.

द्रौपदीच्या अपमानानंतरच्या संतापाचे आणि प्रतिज्ञेचे प्रतीक आहे, ज्यात आतापासून अन्याय थांबवण्याची आणि पुरुषांनी पुरुषार्थाने उभे राहण्याची शपथ घेतली आहे. त्याच बरोबर भेदभाव उभे करणाऱ्यांनी हेही लक्षात घेतले पाहिजे की, माणसं रंगाने काळी-गोरी असू शकतील; परंतु सर्वांचे रक्त लाल आहे, देशातील विविध संस्कृती आणि विविध जात धर्माचे लोक एकत्र येतात, तेव्हाच सामाजिक सलोखा वाढतो आणि देशाच्या विकासाला चालना मिळते. हे साध्य करण्यासाठी, समाजातील सर्व घटकांना एकत्र आले पाहिजे, ही एकात्मतेची भावनाही शपथ कवितेतून व्यक्त होते. स्त्रियांचे प्रश्न केवळ कवितेपूरते राहू नये. स्री प्रश्नांनी कवितेला दाद मिळेल. पण, तिच्या बलस्थानांचाही विचार केवळ कवितेत न होता वास्तवातही झाला पाहिजे. ‘माझ्या कवितेला थोडाफार मिळेलच भाव, गेलाबाजार बाजाराचं सगळंच गणित लागू होते इथे’ असा भावही त्या व्यक्त करतात.

निसर्ग कविता, प्रेम कविता, सामाजिक आशयाच्या कविता, अशा विविध भावभावनांच्या अविष्काराच्या कविता या काव्यसंग्रहात आहेत. सर्वात महत्वाचं म्हणजे जवळ जवळ चाळीस पेक्षा अधिक कविता या विविध वृत्तबद्ध रचना आहेत, त्या अधिक वाचनीय झाल्या आहेत. मुक्तछंदातील कविताही तितक्याच सुंदर आहेत. दोन्हीही प्रकार कवयित्री लिलया पार पाडते, हे कवयित्रीचं यश आहे. निसर्गातील प्रतिमा, रुपकं, यामुळे कविता आशयघन होते. ‘प्रहरांच्या अक्षरनोंदी’ करताना अनेक नोंदी राहून गेल्या आहेत, वाचक आपल्या नोंदी काव्यसंग्रह वाचून कधीतरी इथे करतील. पहिल्या-वहिल्या कवितासंग्रहाने खूप अपेक्षा निर्माण केल्या आहेत. पुढील काव्यसंग्रहास शुभेच्छा !

प्रहरांच्या अक्षरनोंदी

कवयित्री- दीपाली ठाकूर
प्रकाशक- माई पब्लिकेशन-पुणे
पाने-96 किंमत 210 -/

काल संभाजीनगरातील संत एकनाथ रंगमंदिरात ‘संगीत देवबाभळी’ नाटकाचा प्रयोग होता. नाट्यगृह संपूर्ण भरलेलं. अनेकांना वेळेवर तिकीट मिळेल या अपेक्षेनेआलेल्या अनेक रसिकांचा हिरमोड झालेला दिसला. गर्दी तुडुंब. २०१८ पासून यानाटकाचे प्रयोग होत आहेत. जवळ जवळ सहाशेच्या आसपासचा हा प्रयोग होता. एकाच दिवशी दोन प्रयोग आमच्या शहरात होते.

संगीत देवबाभळी

दोन स्त्रियांची ही कथा आणि दोनच पात्रांचं हे सांगीतिक नाटक. यातल्या दोन्ही स्त्रिया विशेष आहेत. एक संत तुकारामाची पत्नी आवली आणि दुसरी विठ्ठलाची पत्नी रखुमाई. या दोन स्त्रियांच्या मनातला परस्पर संवाद म्हणजे हे नाटक. आपापल्या आयुष्यात मनामनाचं ओझं घेऊन वावरणा-या ही केवळ त्या दोन स्त्रियांची कथा नाही. समस्त् स्त्रियांचीच ही कथा वाटायला लागते. एक साक्षात विठ्ठलाची पत्नी आणि दुसरी एक कजाग म्हणून नावारूपास असलेली पण तितकीच प्रेमळ संत तुकारामाची पत्नी आवली.

नाटक सुरू होतं ते ‘अंधाराला दिशा नाही’ या गायनाने आणि मग, भंडारद-याच्या डोंगरात नव-याला शोधायला निघालेल्या आवलीच्या प्रवासाने. आपल्या नवऱ्याला शोधत रानोमाळ फिरणाऱ्या आवलीच्या पायात देवबाभळीचा काटा रुततो, तो काढण्यासाठी प्रत्यक्ष विठ्ठल प्रकट झाला अशा या कथेच्या कल्पनेचा विलास सुरु होतो. आवलीच्या पायात काटा रुततो आणि तिची शुद्ध हरपून जाते. आवली जेव्हा शुद्धीवर येते तेव्हा तीस्वत:च्या घरात असते. रखुमाई उर्फ लखुबाय तिच्या घरात स्वयंपाक करत असते. आवलीच्या स्वचा शोध सुरु होतो. आपल्या घरात ही कोण आहे. मी इथे कशी आली. संवाद होता होता, दोघीही भांडण करता करता बहिणीप्रमाणे कधी प्रेम व्यक्त करायला लागतात ते आपल्या लक्षातही येत नाही. दोघीही आपल्या मनातली सल व्यक्त करायला लागतात.

आपल्याला हे दोघेही पुरुष कसे दुर्लक्ष करतात असे वाटून दोघीही त्रागा करतात. विठ्ठलाने एका सामान्य स्त्री असलेल्या आवलीच्या पायात रुतलेला काटा काढण्यासाठी यावं ? या गोष्टीची मनावर झालेली जखम आवलीच्या पायात रुतलेल्या काट्यापेक्षा मोठी रखुमाईला वाटायला लागते. पोटूशी असलेल्या आवलीच्या घरात रुखुमाई तिची सेवा करते. आवलीच्या पायाची जखम त्रास असल्यामुळे संपूर्ण नाटकभर आवली तिरपा पाय करत लंगडत चालते. भक्तांच्या प्रेमात पडलेला ‘विठ्ठल’ आणि विठ्ठलाच्या नादात पडलेला ‘तुकाराम’ या दोघांचाही शोध ‘आवली’ आणि ‘रखुमाई’ घेतात. नाटक हळूहळू मनाची पकड घेत पुढे सरकत जाते.

लखुबाई आणि आवली या दोघामध्ये रंगमंचावर संवाद सरू असतात. संवाद, गायन, संगीत, अभंगाचा आनंद घेणं ही यानाटकातली एक गोड पर्वणीच आहे. सर्वसामान्य स्त्रीया ज्या भावना व्यक्त करत असतात त्याच आवली आणि प्रत्यक्ष रखुमाई यांच्या आहेत. सर्वसामान्य महिला यांच्या मुखातून अधून-मधून एक प्रसिद्ध वाक्य येत असते. ‘माझ्यामुळे चाललंय हे सगळं’ दुसरीकोणी असती तर आतापर्यंत सोडून गेली असती’ अशी तक्रार रखुमाई सुद्धा करते. रखुमाईच्या तोंडी हे वाक्य जेव्हा येते तेव्हा नाट्यग्रुहात प्रेक्षकांच्या गाली हलकी खसखस पिकते आणि टाळ्यांचा कडकडाटही होतो. सामान्य स्त्रीचं जे दु;ख आहे, त्या दु⁚खाचं चित्रण इथे यायला लागतं. दिवसरात्र ‘पांडुरंग पांडुरंग’ करणारा नवरा आणि संसारात त्यामुळेच ही दशा आलेली आहे, तसा असूनही त्याची काळजी करणारी सामान्य स्त्री आवली. तिच्या दुःखाला, मनातल्या भावनेला, वाचा फोडते. स्त्रीच्या दुःखाला पारावर नसतो. स्त्रीच्या मनाचा विचार दोघेही करीत नाही अशी एक सल दोघींच्या मनात उमटते. साहित्यातील स्त्रीवादाची जाणीव येथे होते ( हे राम )

कृष्णाने द्वारकेत आल्यानंतर राधेशी असलेली जवळीक सोडली नाही, म्हणून रुक्मिणी रुसून दिंडीरवनात आली. कृष्णावर रुसून दिंडीरवनात आलेली रुक्मिणी म्हणजेच रखुमाई उर्फ लखूबाई जी आवलीच्या घरात येते. विठ्ठलावर रागावून वेगळी आणि एकटी असलेली लखूबाईचं दुःख आणि त्या पंढरीच्या पांडुरंगाच्या नामस्मरणात आणि अभंग लेखनात घर दार विसरून दिवस रात्र विठ्ठल नामात रंगलेल्या तुकारामांमुळे घरात एकटीच असलेली आवली दोघींची व्यथा एकच. आपल्या नवऱ्याला दुसरीने नावं ठेवली की दोघीही एकमेकांवर खवळून उठतात. आवलीची सेवा करताना, सतत तिच्या मुखातूनआपल्या नवऱ्याला मिळणाऱ्या शिव्या ऐकण्याची दुहेरी कसरत लखुबाईला करावी लागते त्यावेळीचे हावभाव अप्रतिम आहेत.

एकदा तर, लखूबाई आवलीला विचारते, ‘’सुखवस्तू माहेर असताना या अठरविश्र्व दारिद्र्य असलेल्याघरात, तू का पडून राहिलीस ? का नाही सोडून गेलीस हे घर ? त्यावरचं आवली लखुबाईला म्हणते, ‘’रागावून निघून जायला मी रखुमाई थोडीच आहे. आणि मी निघून गेल्यावर यांची काळजी कोण घेणार ? निघून गेल्यावर पुन्हा परतावं असं वाटलं आणि आपलं घरच हरवून गेलेलं असलं, तर काय करायचं बाई ? अतिशय मार्मिकआणि आजच्या काळातही लागू व्हावा असा प्रश्न आणि असे उत्तर. तर, युगायुगाचा अबोला आहे, असं रखुमाई बोलते तेव्हा आवली तिला म्हणते. ‘’असं रुसल्यावरसोडून जायचं असतं व्हय बये ? घरावर रुसून निघून गेले, आनी परत यायची इच्छा झाली तेव्हा घर जागेवर नसलं तर.? मानूस इसरून जाईल इतका अबोला बरा न्हाई आई ”

तुकारामाची आवली ही कडकड करणारी, विठ्ठलाला लटक्या रागाने शिव्या देणारी आणी तितकीच प्रेमळ. तुकोबांनी रखुमाईला‘आई’ म्हटल्याने रिलॅक्स झालेली आवली. आणि काटा काढायचं निमित्त करून विठ्ठलाकडे संशयाने पाहणारी रखुमाई. स्त्री सुलभ भावनांच्या छटा या नाटकातही अतिशय सुंदर आल्या आहेत. पांडुरंग भक्तांवर इतका आणि का असा कसा प्रेम करतो ते बघायला आलेली लखुमाय. आयुष्यातली सगळी ओझी टाकून मनसोक्त पावसात भिजले पाहिजे. ‘तू पहिल्यांदा पावसात केव्हा भिजली होती’ असे आवलीला विचारणारी रखुमाई. आणि आता पुन्हा एकदा पावसात भिजूया हा प्रसंग सुंदर उभा केला आहे. प्रेक्षकांच्या टाळ्यांनी डोळ्यांची कड ओलावून नाट्यगृह भिजून जाते.

लेखक दिग्दर्शक, प्राजक्त देशमुख आहेत. प्रसाद कांबळी निर्मीत ‘संगीत देवबाभळी’ यात आवलीची भूमिका शुभांगी सदावर्ते यांनी तर, रखुमाई उर्फ लखुमाय मानसी जोशी यांनी केली आहे. अप्रतिम अभिनय, प्रकाश, नेपथ्य, गायन, संगीत यांचं एक उत्तम नाटक बघायला मिळतं. तुकाराम प्रत्यक्ष रंगमंचावर न येता केवळ ‘पांडुरंग पांडुरंग’ या ध्वनीने येणारा तुकाराम, इंद्रायणीचा काठ, स्वयंपाकघर, नेटकं अप्रतिम नेपथ्य आणि तितकीच उत्तम प्रकाशयोजना.

नाटक संपल्यानंतर संपूर्ण नाटकभर आम्ही दोघींनी सर्वच गायन केलं आहे, हे सांगितल्यावर पुन्हा टाळ्यांचा कडडाट होतो. आवली रखुमाईला ओळखते का ? आणि रखुमाईला विठ्ठल इतकी भक्तांची का काळजी करतो त्याची उत्तर मिळतात का ? त्यासाठी नाटक बघितले पाहिजे. एकाच दिवशी दोन प्रयोग. नाटकही करायचं. नाटक संपल्यानंतर दोन्हीही कलाकार प्रेक्षकांना भेटतात, संवाद करतात. सर्वांना तितक्याच उत्साहाने बोलतात. आम्हीही भेटून घेतलं, फोटोही काढला. दोघींच्या कामाचं कौतुक केलं. अशी कौतुकं कितीदा तरी त्यांनी ऐकली असतील पण त्यांचं आवर्जून भेटणं, बोलणं रसिक म्हणून आनंद देऊन जातो ‘’ ये गा ये गा विठ्ठला ये गा येई गा विठ्ठला | प्राण हा फुटला आळविता || ये गा येई गा विठ्ठला’’ पडदा.

माझे आजोळ आणि मामाचे गाव शेंदुरवादा. एक शेत सोडले की मामाची शेती आणि माझे आजी-आजोबा सख्खे शेजारी. बालपण इकडेच दोघामध्ये गेलेले. छत्रपती संभाजीनगरातील डोंगरातून सुरू झालेली ही खाम नदी शहरातून वाहत वाहत शेंदुरवाद्यास येते. पाच-पन्नास वर्षांपूर्वीच्या नदीपात्राच्या विविध आठवणी आहेत. गंगापूर तालुक्यातील शेंदुरवादा हे खाम नदीच्या काठावर वसलेले गाव.

सिंदुरात्मक गणेश

छत्रपती संभाजीनगरपासून बत्तीस किलोमीटरवर, तर गंगापूर शहरापासून पंचवीस किलोमीटर असलेले हे शेंदुरवादा गाव. नदीपात्रात खेळलो बागडलो. टिपूर चांदण्यात वाळूपात्रात कधी आजी-आजोबांबरोबर आंबा-पेरूच्या बागेत चांदोबाशी गप्पा करीत अंगावर लेपडे, जाड कपड्यांचे पांघरूण अंगावर घेऊन झोपणे. अहाहा.. सर्वच रम्य आठवणी.

तर, अशाच नदीच्या पात्रातच प्रसिद्ध असे सिंदुरात्मक गणेशाचे मंदिर आहे. शके १७०६मध्ये इ.स. १७८४मध्ये बांधल्याचा शिलालेख आहे. मंदिराचे बांधकाम अष्टकमानी संपूर्ण दगडी आहे. कायगाव टोका येथे जशी दोन-तीन मंदिरे आहेत, तशाच समकालीन असलेल्या या मंदिरात सिंदुरात्मक गणेशाची वाळूची भव्य दक्षिणमुखी मूर्ती आहे. गावाच्या बाजूने उतरत नदीकाठी उतरायला छोटासा दगडी घाट आहे. जवळच भाविकांना राहण्यासाठी जुन्या काळात बांधलेली चिरेबंदी सराई आहे. श्रीगणेशाच्या चरणी भागीरथी तीर्थकुंड आहे. त्याला ’विनायक तीर्थ’ असेही म्हणतात. नदीला जेव्हा पूर येत असे आणि मंदिरातील गणेशाच्या डोक्याच्या वरून पाणी जायला लागले की मंदिरातून भोंगा वाजावा तसा आवाज येत असे. पाण्याच्या जोरदार प्रवाहाने अष्टकमानी मंदिराच्या पोकळ भागातून जोरदार वारे आणि पाणी यामुळे तो आवाज येत असावा: पण श्रद्धाळू म्हणत की, गणपतीचा कोप होते असे आणि मग नदीचा पूर ओसरायला लागत असे.

कीर्तिमुख असलेला स्तंभ

इथे आसरा आहेत, अर्थात अप्सरा. पाण्यात कोणी उतरले की या जलपरी त्यांना थेट स्वर्गात घेऊन जातात अशी आख्यायिका आहे, त्यामुळे तिथे कोणी पोहायला जात नसे. मुली तर नाहीच नाही. साती आसरा म्हणजे सात अप्सरा. आसरा प्रामुख्याने कोकणातच, पण मराठवाड्यातही या आसरा दिसतात. आसरा कायम भीतिदायक असत. त्या पाण्यात ओढून नेतात, तिकडे जाऊ नये, अशी वदंता तिथे होती. आसरांची पूजा करताना अनेकदा पाहिले आहे. गणपतीच्या शेजारीच या आसरा आहेत.

सिंदुरात्मक गणेशाबद्दल जी कथा सांगितली जाते, ती अशी की एकदा झोपेतून उठलेल्या ब्रह्मदेवाने दिलेल्या जांभईतून महाकाय राक्षस सिंदुरासुराचा जन्म झाला. ब्रहादेवाने त्याला ‘तू ज्याला मिठी मारशील, तो भस्मसात होईल’ असा वर दिला. आता दिलेल्या वराची प्रचिती पाहण्यासाठी त्याने ब्रह्मदेवालाच मिठी मारण्याचा प्रयत्न केला. आणि मग त्याच्यापासून बचावासाठी ब्रह्मदेवासह सर्वच भयभीत देवादिकांनी बाल गणेशाला साकडे घातले. गुरू पराशर ऋषींच्या आश्रमात विद्या आत्मसात करणाऱ्या बाल गजाननाने त्या असुराला युद्धासाठी आव्हान दिले. दोघांमध्ये तुंबळ युद्ध झाले. गणेशाने विश्वरूप धारण करून आपल्या पाशाने गळा आवळून त्या राक्षसाला ठार केले. रक्ताने गणेशाचे अंग शेंदरासारखे माखले. आता कोणी म्हणतं ठार मारले, कोणी म्हणतं की सिंदुरासुराचा पराभव झाला तो गणेशाचा दास झाला आणि आता तुझ्याच पाठीशी मला राहु दे, अभय दे. लोक तुला नमस्कार करतील नैवद्य देतील तर, तुझ्या पाठीशी मलाही स्थान राहु दे म्हणून पूर्व दिशेस गणेशाच्या मूर्तीतच डाव्या बाजूस त्याचेही स्थान आहे. हे युद्ध जिथे झाले, ते ठिकाण म्हणजे शेंदुरवादा. येथील गणेशाला ‘सिंदूरवदन’ किंवा ‘सिंदुरात्मक गणेश’ असे म्हणतात. परिसरात या सिंदुरात्मक जन्माच्या विविध आख्यायिका सांगितल्या जातात. गणेशाच्या डाव्या बाजूला राक्षसाचीही पुसटशी मूर्ती कोरलेली दिसते.

विनायक तीर्थकुंड

असे सांगितले जाते की, पानिपतच्या लढाईच्या अगोदर नानासाहेब पेशवे आणि निजाम यांच्यात झालेल्या तहानुसार दौलताबाद मुलखाच्या चौथाई वसुलीचे अधिकार आणि देवगिरी किल्ला मराठ्यांच्या ताब्यात आला. त्यानंतर सुमारे चाळीस वर्षे या भागात मराठ्यांचा अंमल होता. तत्कालीन मराठा सरदारांनी, जहागीरदारांनी दिलेल्या दानांमधून पैठण, कायगाव टोका, औरंगाबाद या भागात त्या वेळी कित्येक मंदिरेही उभी राहिली. अनेक मंदिरांचे जीर्णोद्धार केले गेले. देवगिरी किल्ल्यावरील गणपती मंदिर आणि शेंदुरवादा येथील सिंदुरात्मक गणेशाची स्थापना याच काळात झाली. अजूनही छ. संभाजीनगर येथील जहागीरदार यांच्याकडे हे मंदिर आणि शेजारची जागा असल्याचे म्हटले जाते.

आम्ही लहानपणी आजी-आजोबांबरोबर बाजाराला येत-जात असू, तेव्हा गणेशाचे दर्शन करून मध्वमुनींच्या वाड्यात खेळत असू. कधीतरी येणारे जाणारे वाटसरू कधीतरी दर्शनास येत असायचे. तेव्हा, नदीही आपली हळुवार आपल्या संथ गतीने वाहत असे. आता फक्त नदी पावसाळ्यात वाहते आणि छत्रपती संभाजीनगर शहराचे सर्व सांडपाणी बारामाह या नदीपात्रातून वाहत असते. शहरीकरणाचे जे जे परिणाम व्हायचेच, ते इथेही निदर्शनास येतात. आता चतुर्थीला गणेशाच्या दर्शनासाठी भक्तांची तुडुंब गर्दी होते.

मध्वमुनीश्वर

शेंदुरवाद्यास प्रसिद्ध संत कवी मध्वमुनीही राहिले आहेत. सिंदुरात्मक गणेश मंदिराच्या शेजारीच मध्वमुनींचे संस्थान आहे. मध्वमुनी व अमृतराय ही पेशवेकाळातील गुरुशिष्याची जोडी आपल्या नादमधुर व खटकेबाज गीतांनी या काळातील मराठी साहित्यात अमर होऊन राहिली आहे. अत्यंत लोकप्रिय अशा पद्य रचनाकारांत मध्वमुनींचे स्थान वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. मध्वमुनी स्वतः उत्तम कीर्तनकार होते.

मध्वमुनीश्वर हे नाशिकचे राहणारे. वडील नारायणाचार्य. यांचे घराणे माध्व संप्रदायी कट्टर वैष्णव. पण त्र्यंबकेश्वराच्या प्रसादाने पुत्र झाला, म्हणून मूळ नाव ‘त्र्यंबक’ ठेवले गेले. व्याघ्ररूपाने दर्शन देणाऱ्या शुक्राचार्यांकडून प्रथम गुरुपदेश मिळाला, तेव्हा विशिष्ट दैवताचा, संप्रदायाचा अभिमान नष्ट होऊन ते अद्वैतवादी झाले. मध्वाचार्यांचे ‘मध्वमुनीश्वर’ असे नामकरण झाले. भगूर क्षेत्री गजाननाकडून वरप्रसाद मिळाला आणि तेव्हापासून काव्यरचनेला प्रारंभ झाला. मध्वमुनींनी उदंड तीर्थाटन केले. पारनेरास शिवलिंग स्थापना केली. पंढरपूरवारीचा नेम पाळणे वृद्धापकाळी अशक्य, म्हणून शेंदुरवाद्यास विठ्ठलाची स्थापना केली. पुढे इ.स १७३१मध्ये तेथेच समाधी घेतली. शेंदुरवाद्यास त्यांचा मठ आहे. मध्वनाथांच्या शिष्यवर्गात अमृतराय, भोजराज, लक्ष्मणराव आदीकरून मोठमोठे लोक होते. श्री. गुब्बी यांना १९२५ साली औरंगाबादेस मध्वमुनींच्या कवितेचे बाड मिळाले. त्यावरून त्यांनी १९२६ ते १९२८ ह्या काळात प्रथम ‘मुमुक्षु’ मासिकातून त्यांची कविता प्रसिद्ध केली होती. संदर्भ-माहिती – प्राचीन मराठी वाङमयाचे स्वरूप : ह.श्री. शेणोलीकर.

अशी ही माझ्या आजोळची श्री सिंदुरात्मक गणेश आणि मध्वमुनी यांच्या साठा उत्तराची कहाणी सुफळ संपूर्ण. सर्वांना गणेशोत्सवाच्या शुभेच्छा.

'लंपन' सोनी लीव् वर आठ भागातली मराठी मालिका. 'लंपन' माझ्या पिढीला माहिती नाहीच. 'वनवास, शारदा, पंखा आणि झुंबर हे चारही कथासंग्रह अभ्यासक्रमात शिकवायला नव्हते म्हणून वाचले नव्हते. प्रकाश नारायण संत यांनी लिहिलेल्या 'लंपनच्या गोष्टी' छोट्या पडद्यावर आल्या आहेत. लंपन बघायला सुरुवात केली आणि 'म्याड' झाल्यासारखा हसत बसलो. आपलं हे वाचायचं राहून गेलं. सध्या पुस्तक वाचायची सवय राहिली नाही, हे शाळेतील दप्तरात भरलेल्या 'शहात्तर गोष्टी' सारखं पुन्हा पुन्हा स्वत:शी बोलत राहिलो.

'लंपन' प्रकाश नारायण संत यांचा मानसपुत्र, आई-वडिलांचे घर सोडून बेळगावाकडील रम्य निसर्ग परिसरात आजी-आजोबाकडे शिकायला आलेला. आजोबा पुरातत्त्व विभागाचे संशोधक. काठी घेऊन तड-तड़ करीत नातवामागे एकशे बेचाळीस वेळा धावणारी प्रेमळ आजी. मोठाले आणि काण्या डोळ्याचा भयंकर वाटणारा पण प्रेमळ नोकर बाबूराव. शाळा, संगीत, शाळेतील दोस्त आणि सुमी-त्रा त्याचे म्हणून पाहिले तरी हजार वेळा तो प्रसंग आपलाच घडतोय असे वाटणारे आपल्यातला लंपन. 'लंपनचं' भावविश्व, त्याचं मनोगत,त्याचा निरागसपणा, आई-वडिलांच्या आठवणी- प्रेम, नदी, फुलपाखरू, कौलारु घर, कंदील आणि निरागस नदीकाठावर बसलेला दात बाहेर आलेला दहा-बारा वर्षाचा स्वत:शी बडबड करणारा लंपन.

सोनी लीव' वर दिग्दर्शक निपुण धर्माधिकारी यांनी लंपनचं भावविश्व आतिशय सुदंर उभं केलं आहे आपण 'म्याड' झाल्यासारखे सारखं सलग पाहात राहतो. लंपनची भूमिका करणा-या मिहीर गोडबोले आपलं मन 'एकोणतीस हजार' वेळा जिंकून घेतो. मालिका संपता-संपता लंपनच्या मैत्रिणीसारखे आपण 'हजारवेळा' व्याकुळ होतो. प्रकाश संत यांचा 'लंपन' एकदा जरी बघितला तरी, पुस्तक न वाचताही 'शंभर वेळे'चा आनंद नक्की मिळतो. लंपन नक्की पाहा.

काही सिनेमे पुस्तकातल्या सुंदर कवितेसारखे असतात. असाच एक हिंदी सिनेमा. एका रुटीन आयुष्य जगणा-या मध्यमवर्गीय माणसाची कथा. आपला फ्लॅट आपली नौकरी. नव-याचा वेगवेगळ्या पॉलीसी विकण्याचा व्यवसाय. मुलगा इंजिनियरींगच्या शिक्षणासाठी बाहेर गावी आहे.

Three of Us- चित्र सौजन्य जालावरुन.

अशा कुटुंबातल्या शैलजा ( शेफाली शहा) कुंटुंब न्यायालयात घटस्फोटाच्या विभागात काम करणारी आणि जीचा हळुहळु स्मृतीभ्रंशचा (डीमेंशिया) आजार बळावतो आहे. आपल्या कामाच्या नोंदी तिला नोंदवहीत करुन ठेवाव्या लागतात. आपण कोण आहोत आपल्या आजुबाजुला काय चाललंय या रुटीन जीवनाचा कंटाळा म्हणूण ती आपल्या कोंकणातल्या एका गावी वेंगुर्ल्याला आपल्या नव-याबरोबर एका आठवड्यासाठी दीपांकर ( स्वानंद किरकिरे) बरोबर सुट्या घालवायला जायचं ठरवते, अर्थात आठवणी जपणे तिला महत्वाचे वाटते.

वेंगुर्ल्याला गेल्यावर तिथे आपल्या शाळा मित्र प्रदीप कामतचा (जयदीप आहलत)चा ती शोध घेते. बँकेत नौकरी करत असलेला प्रदीपशी तिच्या शाळा-परिसराच्या काही आठवणी आहेत. काही आठवणी आठवतात काही नाही. आठवणीबरोबर तीन पात्रांचं एक हळुवार कथानक सुरु होतं. दीपांकर शैलजाला म्हणतो की इतक्या वर्षात कधी तु शाळा मित्राबद्दल कधी बोलली नाही. तर, ती म्हणते कधी सांगावं वाटलं नाही. तिघांच्याही मनातली हळुवार कथा-स्पंदने. वेगवेगळय विचारांची मालिका संथपणे सुरु होते. आपलं बालपण सर्वांनाच हवंहवंस असतं. आठवणी हव्याशा आणि रुटीन आयुष्यात उत्साह भरवणा-या असतात. आपल्या आयुष्यातली काही अशी स्थाने असतात की, आपल्याला पुन्हा नव्याने आयुष्य तिथून सुरु करण्याचा केंद्रबिंदु ती वाटायला लागतात. ‘उद्गम’ शब्दाभोवती हा चित्रपट फिरत राहतो. प्रदीप लेखक-कवीही आहे. शाळेतली मैत्रीण इतक्या दिवसानंतर भेटल्यानंतर तो एक कविताही लिहितो. प्रदीपची बायको सारिका (कादंबरी कदम ) म्हणते, आपला इतक्या दिवसाचा संसार झाला, तुम्ही कधी माझ्यावर कविता नाही लिहिली. आज मैत्रीण भेटली आणि थेट ‘उद्गमावर’ कविता लिहिली. काही प्रश्न अडचणींचे आणि त्याचीही उत्तरं आपल्याला इतर प्रसंगातून मिळत जातात. सिनेमा एक सुंदर दीर्घ काव्यात्मक अनुभव आहे. एक सुंदर गजल आहे.

कोंकणातला अतिशय रम्य परिसर. घर-दारं वेली फुलं. समुद्र. ही सुद्धा सिनेमातली पात्र वाटायला लागतात. शैलजाचा स्मृतीलोपाचा आजार आणि तिचा तो ताकदीचा अभिनय. काहीही न बोलता डोळ्यातून व्यक्त होत राहणे. नंबर एक झालं आहे. सिनेमात एकूण पात्र चार ते पाच. शैलजाच्या नव-याचा दीपांकरचा अभिनयही तसाच अप्रतिम. आपण पती म्हणुन अपयशी ठरलो की काय असा न बोलता व्यक्त होणारा शब्दबद्ध अनुभव. प्रदीपचाही तसाच भारदस्त अनुभव. करारी वाटणारा पण हळवा. दोन मुली आहेत. पत्नीही अतिशय समजदार आणि पतीचे होणारे बदल ती सहज टीपते. संथ वाटणारा सिनेमा. आठ दिवसाच्या सुटीनंतर संपतो. शेफालीचा स्मृतीभ्रंश आणि बालपणीच्या मित्रामुळे तिच्यात काही बदल होतो ? पती सगळं स्विकारतो ? चित्रपटाचा शेवट प्रेक्षकांना बेचेन करतो ? की सिनेमा योग्य ठिकाणी संपलाय ? की आणखी काही ? त्यासाठी अविनाश अरुण निर्मित एक तास आणि चाळीस मिनिटांचा हा सिनेमा ओटीटीवर बघायलाच हवा.